کد مقاله:
۱۹۱
- تاریخ درج:
۱۳۸۶/۰۸/۱۷
- مشاهده:
۴,۶۷۴
راش" ازجمله درختاني است كه در سراسر جنگلهاي شمال ايران از آستارا تا گرگان و ارتفاعات متوسط يا ميان‌بند تا بالا پراكنده شده است.
نام علمي راش از واژه يوناني phagoبه معني خوراكي برگرفته شده و دليل آن نيز ماكول بودن دانه‌هاي اين درخت است. راش از بهترين و ارزنده‌ترين درختان جنگلي شمال ايران است و از لحاظ تعداد از ساير گونه‌هاي درختي اين مناطق فراوانتر بوده و به صورت جامعه خالص راشستان يا مختلط با درخت ممرز وجود دارد.
اين درخت در استان گلستان در جنگلهاي "كردكوي، جنگل گلستان و قزل‌آغاج" فراوان وجود دارد.
راش درختي بلندقامت، يك پايه و با ارتفاع ۳۵و حتي تا ۵۰متر است كه داراي برگهاي ساده، منفرد و گوشوارك زودافت است.
دانشنامه گلستان كه با مشاركت متخصصان حوزه‌هاي مختلف گلستان در حال تدوين است، مي‌نويسد: اين درخت بيشتر مخصوص مناطق جنگلي و معتدل نيمكره شمالي است، پوست تنه درخت صاف بوده، تاج آن تخم مرغي يااستوانه‌اي است كه شاخه‌هاي جوان آن خزي و ابريشمين بوده و بتدريج صاف مي‌شود.
جوانه‌هاي اين درخت تخم مرغي، دوكي شكل، كشيده ونوك تيز، طلايي رنگ و به طول دو سانتي متر است
برگهاي درخت راش شرقي كه در ايران نيز از اين گونه وجود دارد درشت‌تر از گونه اروپايي اين درخت بوده و تعداد رگبرگهاي آن بيشتر است.
شكل برگ بيضي و با قاعده كشيده است و پهناي آن در نيمه انتهايي پهنك بوده و در امتداد رگبرگهاي پشت برگ و همچنين در امتداد حاشيه موجدار پهنك، تارها و مژه‌هاي ابريشمين سفيد و براق به نظر مي‌رسد.
در اين درختان گلها تك جنس و در سنبله‌هاي دم‌گربه‌اي جمع هستند، گلهاي نر داراي كاسه‌اي كوچك با تعدادي پرچم و گلهاي ماده داراي كاسه‌اي كوچك چسبيده به سه تا " ۶برچه" با تمكن محوري، تخمدان زيرين و با خامه و كلاله‌هاي آزاد هستند كه غالبا از دندانه‌هاي كاسه قابل تشخيص است.
به گزارش ايرنااين درخت در زبانهاي محلي به نام راش در گيلان تا كجور، حلهر يا چلر در نور، مرس در مازندران، راج در منجيل، الاش در تالش، قزل گز در گرگان رود، قزل آغاج و آستارا گفته مي‌شود.
نامهايي كه در كتب قديم به اين درخت گفته مي‌شد بيشتر عربي بوده و عبارت از "عيش السياح، شجره النبع، نبع، زان و شبحير" است.
درباره ويژگيهاي گياه‌شناسي راش شرقي دانشنامه گلستان مي‌نويسد: اين گونه، درختي با تنه تقريبا استوانه‌اي به ارتفاع ۴۰متر و ۱/۸تا ۱/۵متر قطر، جوانه‌هاي نوك تيز و دوكي شكل با فلس‌هاي طلايي رنگ است كه قسمتي از پشت فلس‌ها پوشيده از كرك سفيد رنگ است.
گلهاي اين درخت يك پايه بوده، گلهاي نر به صورت شاتونهاي گرد و كوتاه هستند كه بوسيله دم گلهاي بلندي آويزان مي‌شود. اين گونه راش در سن ۴۰ سالگي به گل مي‌نشيند و در جنگلهاي انبوه تا ۷۰سالگي نيز ممكن است به گل ننشيند.
ميوه راش شرقي "فندقه" ( (Akeneاست، ميوه‌دهي اين درخت هر سه سال و گاهي اوقات هر ۹سال است. اين ميوه‌ها در طول يك سال مي‌رسند و در پاييز پراكنده مي‌شوند و بهترين بذردهي آن در ۹۰سالگي است.
ريشه‌هاي اين درختان نسبتا عميق تا سطحي بوده و داراي ريشه‌هاي مويين فراوان است.
درخت راش سايه پسند و طالب خاكهاي "هرموس شيرين" است ولي در هر خاكي نيز به عمل مي‌آيد هر چند در خاكهاي رسي بهتر است از كاشت آن اجتناب شود.
اين درخت سايه را تحمل كرده ولي در مقابل يخبندان مقاوم نيست و يخبندانهاي اول بهار را تحمل نمي‌كند.
در مورد نيازهاي طبيعي و زاعي راش، دانشنامه مي‌نويسد اين درخت نسبت به مواد معدني خاك بي‌تفاوت بوده ولي خاكهايي با سنگ مادري ريگي و غني از مواد معدني را دوست دارد، خاكهاي خشك، مرطوب و فشرده مناسب آن نيست.
از نظر خصوصيات چوب راش گفته مي‌شود درخت گونه f.orientallisبراي توليد چوب بهتر و پرارزشتر از ساير گونه‌ها است.
در جنگلهاي شمال كشور هم اكنون درختان راش باارزشترين توده‌هاي جنگلي را تشكيل داده و صنعتي‌ترين چوب اين جنگلها بشمار مي‌روند.
چوب زرد متمايل به قرمز روشن، نيمه سخت و نيمه سنگين با بافت يكنواخت و الياف صاف دارد كه كار با آن را آسان و كشيدگي را نسبتا كم مي‌كند، نسبت به ضربه مقاوم است و منافذ متعدد موجود در چوب سبب تسهيل در آغشته كردن آن به مواد ضدعفوني‌كننده و سموم مي‌شود.
چوب اين گونه در مقابل خشكي و رطوبت متناوب كم دوام ولي در زير آب خوب حفظ مي‌شود و مقاومت آن نسبت به تغييرات حرارت و كرم خوردگي كم است.
اين چوب براي ساختمان‌سازي ، راه‌آهن، صنايع چوبي و ساختن در و پنجره روستايي كاربرد بسيار داشته اما براي چوب تونلي مناسب نيست زيرا در مقابل خميدگي بدون اطلاع شكسته مي‌شود.
چوب راش سخت و سنگين است برون آن سفيدرنگ و درون اين محصول، قهوه‌اي روشن بوده و براي تهيه تراورس، روكش‌سازي و ادوات چوبي كلي مانند پارو استفاده مي‌شود.
به منظور حفاظت چوب راش شيوه‌هاي متعددي وجود دارد كه از آن جمله مي‌توان به آغشتگي سطحي، غوطه‌وري، گرم سرد و روشهاي تحت فشار اشاره كرد.
براساس نوشته دانشنامه گلستان، اين درخت از نظر مصرف دارويي نيز اهميت دارد، در درخت راش تركيبات موسيلاژواسانس فرار و دو ماده ضد اسپاسم به نام پتايستيل و پتاسين وجود دارد.
در طب خانگي نيز برگهاي تازه آن به عنوان پانسمان زخم و نيز مدر و عرق- آور مصرف مي‌شود و ريشه‌هاي آن بيشتر براي سردرد و دردهاي گردن مصرف دارد.
همچنين برگهاي اين درخت براي درمان سرفه و تحريكات دستگاه اداري مصرف مي‌شود و از بذر آن نيز يك نوع روغن خوراكي بدست مي‌آيد.
خود اين درخت نيز توسط برخي امراض و آفات در معرض خطر است كه ازجمله آن مي‌توان به "شبه گالزاي راش، شته راش و سرخورطومي راش" اشاره كرد كه مناطق شيوع اين امراض بيشتر در استانهاي شمالي كشور است.
راش شامل جنس‌هاي شاه بلوط، راش فاكوس، بلوط، پاژانيا، نوتوفاكوس، ليتوكارپوس، راش فاكا يا پياله داران است كه هر كدام نيز داراي گونه‌هاي بسياري بوده و در نقاط مختلف جنگلهاي معتدل، معتدل سرد و نيمكره شمالي پراكنده هستند.
در جنگلهاي شمال ايران بيشتر سه گونه شاه بلوط، راش فاكوس و بلوط وجود دارد.
مركز دانشنامه گلستان وابسته به‌موسسه فرهنگي ميرداماد است كه از مدتي قبل به منظور تدوين دانشنامه استان اقدام به دعوت از محققان، صاحب نظران و پژوهشگران براي ارسال مقاله در زمينه‌هاي مختلف تاريخي، ادبي، گياهي، كشاورزي، اقوام، مشاهير، صنعت و مراكز آموزشي گلستان كرده است.