بسته بندي پلي است بين توليد كننده ومصرف كننده ”
نوع بشر از بدو آفرينش ، آنگاه كه موفق به ساخت ادوات و تجهيزات جهت بهبود وضعيت زندگي خود شد ، جهت نقل مكان آنها نيازمند بسته بندي گرديد.
بسته بندي به لحاظ دارابودن ويژگيهاي خاص در زمينه هاي مختلف و فراهم نمودن امكان ذخيره سازي فرآورده ها ي گوناگون از جمله مواد غذائي بخصوص پس از دسترسي به فنون پاستوريزاسيون از اهميت ويژه اي برخوردار شد.
صنعت بسته بندي به عنوان يكي از مهمترين و تعيين كننده ترين عوامل موثر عرضه كالا و موفقيت در كسب بازار ، هم اكنون تمامي فعاليتهاي توليدي و بازرگاني را در جهان متوجه خود كرده به نحوي كه اگرچه مقوله جديدي در صنعت و اقتصاد نيست ولي با تحولاتي كه يافته توجه بسياري را به خود جلب نموده و به عاملي تعيين كننده در موفقيت عرضه كالا و خدمات تبديل شده است.
متاسفانه با تمام اهميت آن هنوز در ايران توجهي اساسي به آن نشده و مي توان گفت صنعت قوطي سازي كه شايد يكي از مهمترين شاخه هاي صنعت بسته بندي است آنچنانكه بايد مورد توجه قرارنگرفته ، اگرچه در سالهاي اخير اقداماتي در جهت نوسازي آن بعمل آمده ولي هنوز راهي دراز در پيش است.
دراين گزارش پس از تعريفي اجمالي از بسته بندي و تقسيمات آن ، به گروه قوطي غذائــي ( كمپوت و كنسرو ) توجه خواهد شد.
جايگاه صنعت بسته بندي در جهان وايران .
اهميت صنايع بسته بندي در دنياي امروز و نقش تعيين كننده آن در حفظ و نگهداري، شكيل شدن كالا ، سهولت حمل ونقل ، طول عمر ، استحكام ، قيمت تمام شده ، و0000 در حديست كه گاها” اهميت آن در جلب مشتري بيش از كيفيت محتوي است. بدين جهت به آن بها داده شده و درنتيجه به پيشرفتهاي بسيار نائل گرديده به نحوي كه سيستم بسته بندي در حال حاضر، حتي با ده سال گذشته نيز قابل مقايسه نيست . اما متاسفانه در كشور ما اين رشته علاوه بر مشكلات عام صنعت همانند عدم ثبات و قانون مندي اقتصادي ، تاثيرپذيري از نرخ ارز ، مديريت ناكارآمد ، كمبود نيروي متخصص ، افزايش بي رويه دستمزدها ، قانون كار ، تورم نيروي كار غير متخصص ، كثرت عوارض ، مالياتها و 0000 در سالهاي اول انقلاب يعني در دوران ارزهاي ارزان با نامهرباني مسئولين وقت روبرو بوده به نحوي كه ارز تخصيص يافته به آن اساسا” صرف ورود مواد اوليه و قطعات يدكي گرديد و سهم چنداني جهت بازسازي ، نوسازي و جايگزيني ماشين آلات اختصاص نيافت و در نتيجه از كاروان پيشرفت تكنولوژي بسيار عقب ماند. البته بايد اذعان داشت كه صنعت بسته بندي نيز همانند ساير رشته هاي صنعت در دوران سازندگي به پيشرفتهائي نائل آمده از جمله استفاده از ماشين آلات مدرن ولي متاسفانه داراي حلقه هاي مفقوده ايست كه باعث ناكاراشدن آن گرديده كه مهمترين آن شايد عدم توجه لازم به آموزش ، تحقيقات و نوآوري باشد.
به هرحال به منظور بررسي اين صنعت بعلت گستردگي دامنه وتنوع مواد اوليه مصرفي وبه تبع آن تفاوت تكنولوژي ،مي بايست ابتدا آن را به گروههائي تقسيم نمود.
1- بسته بندي بافلز
2- بسته بندي با چوب ، كاغذ يا مقوا
3- بسته بندي با مواد شيميائي همچون نايلون ، پلاستيك و0000
4- بسته بندي با شيشه وسراميك
5- بسته بندي با الياف وپارچه
نظربه اينكه مطلب مورد بحث اين گزارش فقط بخشــي از صنعت بسته بندي فلزيست لذا از ورود به بحث ساير گروه هـا خــودداري مي گردد.
تعريف بسته بندي فلزي :
منظور از بسته بندي فلزي آنست كه ماده اوليه اصلي مصرفي براي بسته بندي كــالا فلــزي مي باشد . بديهي است از ساير مواد بعنوان مواد كمكي و جنبي در اين گروه استفاده مي شود.
مزايا ومعايب :
الف – مزايا : بسته بندي فلزي داراي مزاياي بسيار است از جمله
1- استحكام مكانيكي بالا.
2- مقاومت در شرايط محيطي مختلف و حفظ كالا براي مدت طولاني.
3- قابليت نگهداري كالا در حالتهاي جامد ، مايع وحتي گاز.
4- قابليت بسته بندي كالا در فرمهاي متنوع.
5- قابليت بازيافت.
6- و0000
ب- معايب: اين نوع بسته بندي هم در مقابل مزايا ، داراي معايبي است از جمله:
1- نياز به تكنولوژي ويژه ودانش فني بالا.
2- لزوم استفاده از ماشين آلات مدرن و توليد انبوه جهت اقتصادي نمودن توليد.
3- نياز به سرمايه گذاري ثابت زياد.
4- محدوديت بسته بندي بعضي از مواد از جمله مواد اسيدي.
5- محدوديت منابع تامين مواداوليه مرغوب .
6- و0000
زيرگروههاي بسته بندي فلزي :
اين رشته را ميتوان به زير گروههاي ذيل تقسيم نمود:
الف –جعبه ، صندوق ، كانتينر
ب – سيلندر ، منبع ومخزن
پ – چليك وبشكه
ت – قوطي وحلب
با عنايت به هدف از گزارش كه بررسي قوطي حلبي غذائي (كمپوت ، كنسرو ، آبميوه و نوشابه ) است از بررسي ساير گروههاي فوق الذكر خودداري خواهد شد.
تاريخچه ساخت قوطي :
دسترسي بشر به فلز و آشنائي با مهمترين ويژگي آن يعني مقاومت در مقابل فشار منجر به پيدايش و توسعه ظروف بسته بندي فلزي گرديد.
سابقه قوطي سازي به مفهوم امروز ، به دوره ناپلئون باز مي گردد . او براي تامين مواد غذائي مورد نياز ارتش احتياج به نوعي بسته بندي داشت كه ضمن سبك و محكم بودن ، استفاده از آن نيز با سهولت ممكن باشدكه اين امردرسال1809 ميلادي توسط فردي به نام نيكلاس اپرت تحقق يافت. در سال 1810يك نفر انگليسي به نام پيتر دوراند قوطي حلبي را اختراع نمود.
سالها قوطي با روشهاي ابتدائي وبا دست ساخته مي شد كه راندمان كار بسيار پائين بود.
در اوائل قرن بيستم ، استفاده از قوطي فلزي كه شكلي بهداشتي يافته بود رواج يافت و افزايش تقاضا منجر به استفاده از ماشين آلات مدرن در ساخت قوطي گرديد به نحوي كه سرعت توليد آن امروزه به حدود 1300 عدد قوطي در دقيقه رسيده است.
تاريخچه قوطي سازي درايران :
اولين سازنده قوطي در ايران (در بخش خصوصي) شخصي است ارمني به نام آقاي توتونف كه از روسيه به ايران آمده و با وسائل بسيار ساده و پرسهاي دستي و با استفاده از ورق بدست آمده از حلبهاي خالي نفت وبنزين ( در آن موقع در ايران ورق حلب نبود) اقدام به توليد قوطي نمود .
البته شركت نفت جهت تامين حلب وبشكه مورد نيازش سالها قبل كارخانه اي در آبادان احداث نموده بود كه توليداتش منحصرا” در اختيار خود شركت بوده و به بازار عرضه نمي گرديد.
پس از مرگ توتونف درجاده چالوس تعدادي از شاگردانش همچون آقايان خامنه اي ، اويسي ، آرام و0000 اقدام به ايجاد واحدهاي قوطي سازي با ماشين آلات فرسوده خريداري شده از شركت نفت آبادان و نيز تجهيزات ساده ديگر نمودند . ضمنا” اولين واحد چاپ روي ورق توسط آقاي حميدي وشركا (شركت فر) در سال 1334 داير شده است.
بنابراين اولين سازندگان قوطي در ايران بعد از توتونف رامي بايست آقايان خامنه اي ، اويسي ، آرام و محمدي (قوطي سازي ايران ) دانست.
اولين كارخانه قوطي سازي به مفهوم امروز در شركت روغن نباتي قو جهت ساخت قوطي روغن نباتي و اولين خطوط توليد قوطي كمپوت وكنسرو در شركت صنايع بسته بندي ايران وابسته به گروه صنعتي بهشهركه درسال 1342 توسط آقاي لاجوردي تاسيس شده نصب گرديده است .
روند رشد قوطي سازي درايران :
درسالهاي قبل از انقلاب بدليل پائين بودن جمعيت و تمركز آنها در روستاها ( بيش از 70%) نياز كشور به قوطي محدود بود لذا اين كالا اساسا“ توسط مصرف كنندگان آن يعني توليدكنندگان مواد غذائي و مواد شيميائي ، بعنوان توليد جنبي ساخته ميشدكه مازاد بر نياز آنها به بازار عرضه مي گرديد و واحدهائي كه توليد آنها فقط قوطي يا حلب باشد بسيار محدود و انگشت شمار بود. درسالهاي پس از انقلاب بدلايل مختلف از جمله افزايش جمعيت ، تمركز جمعيت در شهرها ، جنگ تحميلي ، تغيير الگوي مصرف و 0000 تقاضا براي قوطي افزايش يافت لذا ضمن توسعه و تكميل واحدهاي گذشته تعداد زيادي واحدهاي جديد ايجاد شده اند كه مهمترين آنها عبارتند از شركتهاي صنايع بسته بندي تبريز ، زاگرس ، مهرآذر ، توليد وگسترش كيافرين و بقيه ، واحدهاي كوچك محسوب مي گردند كه اكثرا” سازنده قوطيهاي كششي جهت مواد غذائي و ياقوطيهاي چندتكه مواد شيميائي با ماشين آلات داخلي ويا دست دوم و فرسوده بوده كه طبق ضوابط مربوطه جهت آنها كارت شناسائي يا گواهي فعاليت صنعتي صادر شده واز نظر تعداد مجموعا” بيش از 150 واحد ميباشد .
بروز جنگ وشروع محدوديتهاي ارزي ، باعث عدم توجه كافي به اين رشته وقرارگرفتن آن در گروه سوم اولويتهاي بخش فلزي در سالهاي گذشته و تخصيص ناكافي ارز به اين گروه گرديد ضمن اينكه سهميه تخصيص يافته اساسا” صرف خريد موادا وليه وقطعات يدكي شده و مسئله جايگزيني ماشين آلات وخريد اطلاعات فني جديد نيز تقريبا” به فراموشي سپرده شد كه نتيجه آن عقب افتادن از دانش روز و كاهش شديد كيفيت قوطي و تشكيل كميته فني ارتقاء كيفيت قوطي بود.
لازم به ذكر است كه درسال 1371 با حمايت بي دريغ اداره كل صنايع فلزي جهت ورود چند خط مدرن براي ساخت قوطي غذائي و لاك وچاپ بعنوان جايگزيني تخصيص ارز شد كه خود نقش اساسي در بهبود كيفيت داشته است ضمن اينكه در سالهاي اخير بخش خصوصي نسبت به ورود ماشين آلات مدرن قوطي سازي و لاك و چاپ اقدام نموده كه تعـــدادي نصـــب و راه اندازي شده و تعدادي در حال نصب مي باشد. در نتيجه مشكل كمي قوطي كاملا” حل شده وامروزه توان توليد قوطي غذائي در كشور بيش از نياز مي باشد واز نظر كيفي هم واحدهاي بزرگ سازنده قوطي غذائي موفق به كسب مهر استاندارد گرديده اند يعني حداقل از كيفيت قابل قبول برخوردارند ولي هنوز مشكلات و حلقه هاي مفقوده اي وجود دارد كه اساسي ترين آنها عدم وجود يا محدوديت امكانات تحقيق ، آزمايشگاههاي مجهز ، كتب و منابع علمي به زبان فارسي ، كلاسهاي آموزشي ، نيروي انساني كار آزموده و0000 و همچنين گراني هزينه براي دسترسي به منابع علمي خارجي ودانش و تكنولوژي روز مي باشد.
كميته فني ارتقاء كيفيت قوطي :
همچنانكه گفته شد كاهش شديد كيفيت قوطي و مسائل ناشي از آن منجر به تشكيل اين كميته با شركت مديران يا نمايندگان تام الاختيار قوطي سازان و كمپوت وكنسروسازان بزرگ و همچنين نمايندگان وزارت صنايع ، موسسه استاندارد و وزارت بهداشت گرديد كه جلسات متعددي در كارخـانجـات توليدي . سنديكاي توليدكنندگان كمپوت وكنسرو ، وزارت صنايع و وزارت بهداشت تشكيل گرديد كه ماحصل فعاليت آن را ميتوان بدين شرح خلاصه نمود :
1- جايگزين شدن سيستم درز جوش مسي(Seam welding) به جاي لحيم نمودن بدنه (soldering) در تعدادي از خطوط توليد.
2- توصيه استفاده از لاكهاي مقاومتر جديد و حذف بعضي لاكهاي نامناسب قبلي.
3- الزام ايجاد واحد آزمايشگاه در هر واحد توليدي وشركت مسئولين آزمايشگاهها در كلاسهاي متشكله در شركت صنايع بسته بندي ايران.
4- الزامي شدن استفاده از سيستم پودر جوش جهت پوشش محل جوش بدنه.
5- توصيه به استفاده از پوشش دولايه لاك جهت بالابردن مقاومت قوطي براي بعضي محصولات با خورندگي بالا.
6- توصيه موكد براي لاك زدن سطح خارجي ورق جهت جلوگيري از زنگ زدن سطح بيروني قوطي در مناطق مرطوب.
7- اجباري نمودن ثبت ، نام يا علامت مشخصه اي روي قوطي كه مشخصات توليد كننده وزمان توليد قوطي را در برداشته باشد .
8- مطالعه براي بسترسازي جهت انجام سرمايه گذاريهاي جديد براي توليد احجام كوچك به منظور تامين نياز كشور و توسعه صادرات.
تاريخچه توليد كمپوت وكنسرو در ايران :
نظر به اينكه قوطي في نفسه قابل مصرف نيست و تقاضاي آن منتج از تقاضا جهت كمپوت وكنسرو مي باشد اشاره اي به سابقه ساخت كالاي مذكور در ايران خالي از لطف نيست.
اولين كسي كه به فكر توليد كنسرو در ايران افتاد فرديست به نام آقاي درخشان از ايرانيان مهاجر از كشور روسيه كه درسال 1309 شمسي اقدام به اين كار نمود اما بدليل آنكه در آن زمان در ايران ورق تين پليت لاك خورده وجود نداشت وقوطي را از ورق حلب حاصل از صاف كردن پيت خالي بنزين شركت نفت تامين مي نمودنــــد قوطي هائي كه در اختيار وي قرار مي گرفت فاقد مشخصات لازم بود در نتيجه منجر به فساد مواد غذائي مي شد لذا نامبرده با تحمل زيان از ادامه كار منصرف شد. درسالهاي 1311 و 1310 هم افرادي در شهرهاي مشهد، همدان و تهران بدين كار اقدام نمودند ولي به دليل فوق همه آنها با شكست روبرو شدند.
دولت وقت در سال 1316 اقدام به احداث واحد توليد كنسرو گوشت وسبزي در قائم شهر ودرسال 1319 كارخانه توليد تن ماهي در بندرعباس نمود كه آنهم اساسا” جهت تامين نياز نيروهاي مسلح بوده است. سرانه ميزان مصرف كمپوت وكنسرو تا سال 1320 براي هر 50 نفر ايراني كمتر از يك قوطي برآورد شده كه اين ميزان امروزه شايد به بيش از هفت قوطي كمپوت وكنسرو جهت هر ايراني رسيده باشد.
آمار توليد كمپوت وكنسرو در ايران از 000،280 تن در سال 1360 به 000،425 تن در سال 78 رسيده است.
جايگاه قوطي غذائي در عرضه محصولات
باوجود پيشرفت تكنولوژي و دست يابي بشر به روشهاي مختلف بسته بندي كالا ، قوطي فلزي شايد مطمئن ترين ، آسانترين واقتصادي ترين روش براي عرضه بسياري از محصولات كشاورزي ، دامي ودريائي در جهان و مسلما” در ايران است.
شايد نتوان فروشگاه يا نمايشگاهي در زمينه مواد غذائي يافت كه در آن خبري از قوطي غذائي نباشد و اگر قدري به اطراف خود نگاه كنيد و يا به روستاهاي دور افتاده و مناطق كوهستاني كه فقط محل عبور كوهنوردان است برويد با قوطي مواجه خواهيد شد و به واقعيت در زندگي مدرن امروزه اگر قوطي حذف شود ، زندگي بسياري مختل خواهدشد.
از آنجاكه ايران كشوريست وسيع با آب و هواي گوناگون ، عدم آلايش خاك آن به آلاينده هاي مختلف و آفتاب فراوان ، محصولات كشاورزي ودامي بصورت طبيعي و با طعم و مزه عالي در حجم فراوان با كمترين سرمايه گذاري بدست مي آيد و قاعدتا” بايد از بازار خوبي برخوردار باشد اما با مروري بر وضعيت موجود و آمار مربوط به ضايعات اين محصولات وبرگشت آنها از بازارهاي مختلف در شرايطي كه محصولات مشابه ساير كشورها حتي با كيفيت پائين تر ، از فروش خوبي برخوردار است .چنانچه پيگير مسئله شده و آنرا دقيقا” مورد بررسي قراردهيم ، يكي از مهمترين عوامل اين وضعيت ناخوشايند ، نحوه بسته بنديست.
خصوصيات قوطي فلزي
قوطي فلزي اگرچه رايج ترين وسيله عرضه بسياري از محصولات بخصوص مواد كشاورزي و دامي است ولي بعلت گراني قيمت مواد اوليه و حساسيت توليد نيازمند به استفاده از روشهاي مدرن وتوليد انبوه جهت استفاده از صرفه جوئيهاي حاصله براي كاهش قيمت تمام شده و درعين حال حفظ كيفيت لازم مي باشد و همين امر باعث لزوم انجام سرمايه گذاريهاي ثابت سنگين و بكارگيري ماشين آلات بسيار مدرن وپيشرفته گرديده است. درنتيجه منابع تامين ماشين آلات و مواد اوليه مرغوب محدود وبراي بسياري ازكشورهاي جهان ، صنعتي وابسته محسوب مي گردد.
ميزان وابستگي اين صنعت در ايران بخصوص در زمينه قوطيهاي غذائي از نظر ماشين آلات 100% و از نظر مواد اوليه حدود 95% مي باشد ( فقط تينر ، مركب ، مايع لاستيك ، سيم مسي كه كلا” مواد جنبي هستند از منابع داخلي قابل تامين است )
تعريف قوطي و حلب
اگر چه بحث ما در اين گزارش اساسا” قوطي حلبي غذائي جهت بسته بندي كمپوت ، كنسرو ، آبميوه و نوشابه است ولي بعلت ارتباط نزديك انواع قوطي وحلب از نظر فرآيند توليد ، مواد اوليه و حتي در مواردي كاربرد، مختصرا” اين دو و زير مجموعه هاي آنها تعريف مي گردند.
1- حلب : عبارتست از ظرفي چهارگوش ساخته شده از ورق حلب با ظرفيت بسته بندي 5 تا 17 كيلوگرم مواد.
2- قوطي : عبارتست از ظرفي اساسا” چهارگوش يا گرد ساخته شده از ورق حلب يا آلومينيوم باظرفيت بسته بندي حداكثر 5 كيلوگرم مواد.
مواد لازم جهت ساخت قوطي :
1- ورق حلب : ورق بسيار نازك آهني است كه چنانچه با قلع روكش شده باشد Tin plate واگر فاقد قلع باشد TFS (Tin free steel ) ناميده مي شود. سه نوع فولاد بدون قلع مورد استفاده قرار مي گيرد كه عبارتند از :
الف – فولاد روئين شده بصورت شيميائي (Chemically passivated steel) كه روي سطح خود يك لايه فسفات – كرومات دارد.
ب – فولاد پوشش شده با كروم يا يك لايه اكسيد كروم.
پ – فولاد پوشش شده با آلومينيوم كه داراي بعضي مشكلات در كشش ، جوشكاري و اتصالات ميباشد.
بايد توجه داشت كه ورق تين پليت علاوه بر ايجاد يك پوشش محافظتي در روي فولاد ، نقشي كاتدي داشته وامكان اكسيداسيون نقاط پوشش نشده يا مكانهائي كه بصورت سوزني فاقد پوشش مي باشند را به حداقل مي رساند. اين پوشش قلعي از حل شدن آهن در برخي نوشيدنيها كه قادرند طعم نامطلوب آهن را به خود بگيرند جلوگيري مي كند . ورق بدون قلع (TFS) اين مزيت را نداشته وبراي محافظت از سطح فولاد نيازمند پوشش كامل است ولي درعوض چسبندگي لعاب ها ولاكها به آن، بهتر از ورق تين پليت مي باشد.
در ايران مصرف اين ورق محدود و آنهم براي ساخت در و كف قوطي استفاده مي شود ولي طبق آزمايشات انجام شده در موسسه استاندارد استفاده ازآن با پوشش لاك مناسب براي توليد قوطي كششي مناسبتر است.
نظر به اينكه كيفيت ورق مصرفي در قوطي غذائي بسيار مهم است مي بايست در انتخاب آن دقت شود كه مهمترين شاخصه هاي آن عبارتند از :
الف – نوع فولاد:
ورق فولادي از نظر آلياژي تقسيمات متنوعي دارد و مهمترين انواع ورق فولادي مصرفي در صنعت قوطي سازي و ظروف فلزي عبارتند از :
1- نوع MR : اين نوع فولاد داراي مقاومت خوبي در برابر خورندگي (Corrosion)بوده و ناخالصي در آن به حداقل رسيده است . براي مصارف عمومي از اين ورق استفاده ميشود.
2- نوع L : براي بسته بندي محصولات غذائي خورنده بكار مي رود. در اين نوع فولاد ساير عناصر نظير فسفر ، سيليكون ، نيكل ، كرم ومس به حداقل مقدار محدود مي باشد.
3- نوع MC : در اين نوع فولاد مقادير بيشتري از فسفر نسبت به فولاد نوع L وجود دارد.
4- نوع D : اين نـوع كه در اثـر گذشـت زمان نيــــز خصوصيــات خــــود را حفـــــظ مي كند(Non aging) توسط آلومينيوم آرام شده است (Aluminium killd)و به منظور بهبود خصوصيات كشش پذيري پروسس مي شود.
ضمنا” بايد توجه داشت كه ورقهاي نوع SR (Single reduced)داراي سختي كمتر و مقاومت بيشتر و ورقهاي نوع DR (Double reduced)داراي سختي بيشتر وضخامت كمتر مي باشند.
ب- ضخامت (Tickness):
در ساخت قوطي وحلب فلزي معمولا” از ورقهاي حلب به ضخامت 18/0 تا 32/0 ميليمتر استفاده مي شود البته در خطوط مدرن مجهز به بيدر(خط انداز) از ورقهاي نازكتر به ضخامت 16/0 ميليمتر استفاده مي شود.
پ – يكنواختي (Monotony) :
ورق حلب مي بايست كليه سطوح آن كاملا” يكنواخت باشد.
ت – پوشش قلع (Tin coating) :
سطح ورق مي بايستي با روشهاي بسيار دقيق قلع اندود گردد. ميزان پوشش قلع بسته به مورد مصرف ورق متفاوت است.
حداقل استاندارد اندود قلع در هر روي ورق براي توليد قوطي در سيستم متريك 2.8gr/m2 و حداكثر 11.2gr/m2 و در سيستم اينچي حداقل 0.25LBSوحداكثر 1LBS است.
|
Letter
|
Type of
|
Designation
|
Nominal
|
Minimum avrage
|
frame designation
|
|
Symbols of
|
Coating
|
Of coating
|
Coating weight
|
Coating weight
|
of coating weight
|
|
Classification
|
|
Weight
|
(gr/M2)
|
(gr/M2)
|
(reference only)
|
|
|
|
2.8/2.8
|
2.8/2.8
|
4.9
|
# 25
|
|
|
Equally
|
5.6/5.6
|
5.6/5.6
|
10.5
|
# 50
|
|
|
Coated
|
8.4/8.4
|
8.4/8.4
|
15.1
|
# 75
|
|
S P T E
|
|
11.2/11.2
|
11.2/11.2
|
20.2
|
# 100
|
|
|
|
5.6/2.8
|
5.6/2.8
|
5.05/2.25
|
# 50/25
|
|
(Electrolytie tinplate)
|
|
8.4/2.8
|
8.4/2.8
|
7.85/2.25
|
# 75/25
|
|
|
Differentially
|
8.4/5.6
|
8.4/5.6
|
7.85/5.05
|
# 75/50
|
|
|
Coated
|
11.2/2.8
|
11.2/2.8
|
10.1/2.25
|
# 100/25
|
|
|
|
11.2/5.6
|
11.2/5.6
|
10.1/5.05
|
# 100/50
|
|
|
|
11.2/8.4
|
11.2/8.4
|
10.1/7.85
|
# 100/75
|
|
|
|
12.3/12.3
|
12.3/12.3
|
19.0
|
# 110
|
|
S P T E
|
Equally
|
14.0/14.0
|
14.0/14.0
|
22.4
|
# 125
|
|
(Hot-dipped tinplte)
|
Coated
|
15.1/15.1
|
15.1/15.1
|
23.5
|
# 135
|
|
|
|
16.8/16.8
|
16.8/16.8
|
26.7
|
# 150
|
|
|
|
|
|
|
|
مناسب ترين واقتصادي ترين پوشش قلع جهت ورق حلب براي ساخت قوطي كمپوت و كنسرو 5.6/2.8gr/m2 ويا معادل آن در سيستم اينچي مي باشد.
ث- سختي (Temper):
ميزان سختي مورد نيازورق بسته به سيستم توليدقوطي متفاوت است مثلا” در خطوط قوطي سازي با سيستم اروپائي از ورق T3 و با سيستم آمريكائي از ورق T5 استفاده مي شود. ضمنا” ماشين آلات قوطي سازي در ايران كلا” سيستم اروپائي است . لذا به ايران ورق حلب با سختي 3 (T3) وارد مي شود.
جدول سختي ورق تين پليت
T1 ورقي است نرم و مناسب جهت كشش عميق
T2 ورقي است با مقداري سختي و امكان كشش متوسط
T3 ورقي است با سختي خوب وامكان كشش كم
T4 ورقي است با سختي زياد و نامناسب جهت كشش
T5 ورقي است دوبار فسفريزه شده براي مقاومت در برابرپيچش
T6 ورقي است دوبار فسفريزه شده براي سختي ماكزيمم
2- سيم مسي :
مفتولي است مسي با خلوص بالا به قطر 1.38 يا 1.5 ميليمتركه در سيستم درز جوش مورد استفاده قرار مي گيرد.
3- لحيم :
آلياژي است از سرب و روي كه جهت دوخت بدنه قوطي مورد استفاده قرار مي گيرد.
4- مايع لاستيك :
به منظور جلوگيري از نشت محتوي از درون قوطي از موادي موسوم به مايع لاستيك استفاده مي شود. جنس مايع لاستيك با توجه به نوع محتوي قوطي تعيين مي گردد و مواد متداولي كه بدين منظور استفاده مي شوند شامل لاتكس ، لاستيك مصنوعي و پلاستيكهاي نرم مي باشد. اين پوشش معمولا” دوركف ويا درقوطي قرار مي گيرد.
مواد لازم جهت پوشش قوطي :
درصورت لزوم جهت پوشش داخل ويا خارج قوطي (بسته به مورد ) از مواد ذيـــل استفـــاده مي شود.
الف – لاك(Laquer) :
نظربه اينكه بسياري از موادي كه دربسته هاي فلزي بسته بندي مي شوند بسيار فعال بوده و در مدت زمان كوتاهي با بسته ها واكنش نشان مي دهند و سبب خوردگي مي گردند لذا با قراردادن يك لايه نازك بين بسته و محصول مانع اين كار مي شوند. بديهي است اين لايه براي محصولات مختلف متفاوت است تا از تركيب احتمالي محصول با لايه محافظ ، جلوگيري گردد.
لاك مصرفي جهت قوطيهاي مواد غذائي عبارتست از محلول رزين يا تركيبي از رزين و روغن هاي خشك شونده در حلالهاي فرار شيميائي كه پس از پختن به صورت لايه اي سخت بر روي ورق باقي مي ماند.
لاك از نظر كاربرد به دوگروه تقسيم مي گردد.
1- لاك خارجي : جهت حفاظت قوطي از زنگ زدگي در مناطق مرطوب ويا براي تزئين بكار مي رود.
2- لاك داخلي : اين نوع لاك به منظور جلوگيري از بروز واكنش شيميائي بين محتوي و فلز مي باشد. كه بسته به نوع محتوي داراي ويژگيهاي مختلفي است متداولترين لاكهاي مصرفي در ايران عبارتند از :
الف -لاك سفيد : (White lacquer) اين لاك با پايه هاي مختلف شيميائي توليــد مي گردد و داراي مقاومت زياد در مقابل مواد با خورندگي بالا مانند رب گوجه فرنگي مي باشد.
ب - لاك آلومينيوم پيگمنت(Aluminium pigment laquer) : بطور كلي براي پوشش سطح داخلي قوطي مواد گوشتي وتن ماهي (موادپروتئيني) از اين نوع لاك كه به رنگ خاكستري است استفاده مي شود.
پ - لاك بژ (Beig laquer): اين لاك داراي مقاومت خوب در مقابل مواد با خورندگي بالاست.
ب- پودر درز جوش :
در اثر جوشكاري درز قوطي در سيستم (seam welding)روكش قلع روي ورق از بين مي رود وفلز در موضع مذكور ضعيف مي گردد اين محل با پودري كه پس از پخت بصورت نواري روي آنرا مي پوشاند پوشش داده مي شود.پودر انتخابي مي بايستي با لاك نشانده شده روي ورق هم خانواده باشد تا كشش مولكولي مناسبي فراهم گردد.
پ- تينر(Tiner):
از آن به عنوان يك حلال استفاده مي شود و فرمول آن مي بايست با لاك مربوطه هماهنگي داشته باشد.
ت – مركب (Ink):
از آن جهت چاپ روي قوطي استفاده مي شود.
روشهاي توليد :
همچنانكه قبلا” گفته شده از نظر تكنولوژي ساخت ، قوطي غذائي به دوگروه قوطيهاي كششي و درزدار تقسيم مي گردند.
الف – قوطي كششي :
اين نوع قوطي شامل دوقسمت است بدنه و در ، نحوه توليد بدين قرار است :
1- بدنه : ابتدا ورق لاك خورده و در صورت لزوم چاپ شده با قيچي هاي گيوتيني به ابعاد مورد نظر بريده شده و سپس قطعات حاصله (بلانكها) در دستگاه تغذيه پرس (فيدر) قرار مي گيرد. به توسط فيدر ورق به داخل قالب ارسال شده و عمل ساخت بدنه وفلنج لبه بالائي با هم انجام مي گردد.بدنه ساخته شده در كارتن گذاشته شده و به انبار منتقـــل مي شود.
2- در : ابتدا ورق لاك خورده با قيچي گيوتيني به ابعاد مورد نظر بريده مي شود ( در واحدهاي بزرگ جهت صرفه جوئي در مصرف ورق حلب عمل برش با قيچي زيگزاگ انجام مي شود) بلانكهاي حاصله در دستگاه تغذيه (فيدر) قرار گرفته و توسط آن به داخل قالب هدايت مي شود. پس از انجام پرس ، در ساخته شده به داخل دستگاهي به نام كرلر هدايت مي شود وسپس توسط كارگر به فيدر دستگاه زننده مايع لاستيك منتقل ميشود توسط اين دستگاه مايع لاستيك به داخل شيار دور در زده شده وبسته به آنكه مايع لاستيك هوا خشك باشد ويا نيازمند به كوره به روش مناسب اين مايع خشك شده وسپس درقوطي ، دركارتن قرارگرفته و به انبار ارسال مي شود.
ب- قوطي درزدار :
اين نوع قوطي شامل سه قسمت است بدنه ، در وكف .
1- بدنه : ابتدا ورق لاك خورده و احتمالا” چاپ شده توسط قيچي هاي رول بر به ابعاد مورد نظر بريـده مي شـود . بلانكهاي حاصله در قسمت فيدر ماشين بدنه ساز قرار مي گيردو به توسط آن بطور خودكار به داخل ماشين ارسال ميگردد. بلانك ابتدا لول شده وسپس به يكي از روشهاي عبـور از وان لحيم مذاب ويا درز جـوش باسيــم مسي ، درز آن دوخته مي شود سپس بوسيله ماشين پودر پاش پودر درز جوش روي محل جوش داده شده پاشيده ميشود وبا عبور از كوره اين پودر پخته شده و بصورت نواري روي محل جوش را كاملا” مي پوشاند پس از آن لبه هاي بالا وپائين بدنه توسط ماشين فلنجر ، فلنج شده وسپس كف قوطي توسط ماشين سيمر به بدنه قوطي وصل مي شود بدنه آماده شده در كارتن گذاشته شده وبه انبار منتقل مي گردد.كليه اين مراحل بصورت اتوماتيك و پيوسته انجام مي شود.
2- دروكف: دروكف قوطي كاملا” مشابه يكديگر وسيستم توليد همان است كه در مورد در قوطي كششي توضيح داده شده.
لازم به توضيح است امروزه جهت كاهش قيمت تمام شده قوطي در كارخانجات مدرن معمولا” جهت توليد دروياكف از قالب دوبل استفاده مي شود ودر زمينه ساخت بدنه نيز از ماشينهاي پارتينگ و بيدينگ استفاده مي شود بدين مفهوم كه بلانكها به طول دوبرابر بريده ميشوند لذا پس از جوش وپودر درزجوش بدنه توسط ماشين پارتينگ بريده وتبديل به دوعدد مي گردد ضمن آنكه ماشين بيدينگ روي بدنه خط مي اندازد و بدين ترتيب هم سرعت ماشين افزايش مي يابد و هم از ورق نازكتر جهت ساخت بدنه استفاده ميشود و استحكام لازم توسط خطوط ايجاد شده روي بدنه تامين مي گردد.
در مورد قوطي نوشابه دوسر بدنه ابتدا توسط ماشين نكر قدري جمع مي گردد (محل قرارگرفتن نكر قبل از بيدر است) وپـس از آنكـه كـف يا در قـوطـي بسته شد مجددا” داخل قوطي لاك زده مي شود كه اين لاك با عبور قوطي از كوره مربوطه خشك شده بعد از آن بدنه قوطي كارتن شده وبه انبار منتقل مي گردد.
روشهاي دوخت بدنه :
براي دوخت بدنه قوطيهاي درز دار از روشهاي مختلفي بسته به مورد مصرف قوطي استفــاده مي شود كه عبارتند از:
الف – سيستم درزكوب (side seamer):
در اين روش دولبه ورق بدنه به هم قلاب شده وسپس كوبيده مي گردد اين روش ابتدائي بوده و براي قوطيهاي غيرغذائي كه محتوي آن مايع غليظ ( مثل رنگ) و يا جامـد باشـد استفـاده مي گردد.
ب- سيستم لحيم(soldering) :
در اين سيستم لحيم به روشهاي محتلف دستي ( باهويه) ، نيمه خودكار (روش چندشاخه) و خودكار (وان لحيم) جهت دوخت درز بدنه قوطي مورد استفاده قرار مي گيرد.
پ- سيستم چسب (Cementing):
درز بدنه با چسب مخصوص به يكديگر متصل مي گردد . اين روش فقط در موارد خاص استفاده ميشود.
ت- سيستم درزجوش(Seam welding) :
در ايـــن روش مفتـــــول مســـي با روش جـــوش بــا مقاومــت الــكتـريكــي ERW ( Electrical Resistance Welding ) باعث جوش درز قوطي مي گردد در اين روش سيم مسي ، مصرف نشده و فقط تغيير فرم مي دهد.
وضعيت استاندارد:
قوطي غذائي در كشور مشمول استاندارد اجباريست واستانداردهاي مربوطه بشرح ذيل ميباشند:
رديف شماره استاندارد عنوان
1 1881 ويژگيهاي ظروف فلزي غيرقابل نفوذ براي نگهداري موادغذائي
2 2237 ويژگيهاي قوطي فلزي روغن نباتي
3 2327 روشهاي آزمون ظروف فلزي غيرقابل نفوذبراي نگهداري موادغذائي
4 2509 لاكهاي مصرفي در ظروف فلزي مواد غذائي
5 2455 ويژگيهاي عمومي لاكهاي مصرفي درظروف فلزي مواد غذائي
6 2368 ويژگيهاي حلب و آهن سياه سرد نورد شده
اضافه ميشود چون سالها از زمان تدوين استاندارد قوطي مي گذرد اخيرا” اقداماتي در جهت بازنگري وتجديد نظر در آن بعمل آمده از جمله ، چندين جلسه با حضور متخصصين مربوطه در موسسه استاندارد تشكيل شده است.
تعرفه كالا :
قوطي و حلب فلزي ( از ورق تين پليت ) مشمول تعرفه 7310 مي باشد كه در سال 1380 حقوق گمركي آن 10% و سود بازرگاني 70% تعيين شده باتوجه به شرايط اين صنعت در بازنگري انجام شده جهت تغيير سود بازرگاني بعلت توان خوب توليدات داخلي در حال حاضر نيازي به افزايش بي رويه همانند بسياري از صنايع نبوده ودرسال 1381 حقوق گمركي به 1% و سود بازرگاني به 14% تغيير يافته است .
مقايسه سود بازرگاني چند كشور :
هند لهستان تركيه اروپا چين ايران
35% 40% 6/3% 17% 70% 15%
كد ISIC : درسال 1948 نسخــه اصلي (ISIC ) با عنــوان طبقه بنـدي استاندارد بين المللي كليه رشته فعاليتهاي اقتصادي توسط كميسيون آمار سازمان ملل متحدپذيرفته شد. اولين ويرايش آن در سال 1958 پس از اينكه در دهمين اجلاس كميسيون آمار مورد ملاحظه وتصويب قرارگرفته چاپ ومنتشر شد.
ويرايش دوم درسال 1968 و ويرايش سوم طبقه بندي (ISIC) در فوريه 1989 مورد ملاحظه وتصويب قرار گرفت.
بنا به توصيه سازمان ملل كليه كشورهاي عضو اين سازمان موظف هستند نسبت به تبديل سيستم طبقه بندي قبلي به سيستم ( ISIC3 ) اقدام كنند. در اين راستا از سال 1374 مطالعات لازم جهت پايه گذاري سيستم طبقه بندي بر مبناي كد ISIC3 در وزارت صنايع شروع شد وپس از گذشت يكسال نسخه مقدماتي تهيه گرديد . درسال 1376 پس از بررسي نظرات كارشناسي دريافت شده ورفع نواقص مجموعه اي كه اختصارا” به نام ”سيستم كدگذاري محصول ISIC ” نام گذاري شده بود تهيه گرديد. درسال 1379 پس از ادغام وزارتخانه هاي صنايع ومعادن وفلزات مجددا” سيستم موصوف مورد بازنگري قرار گرفته و كدهاي بخش معدن به آن اضافه شده است.
ويژگي عمده اين ويرايش ، دارابودن 8230 كد هشت رقمي است
در سيستم مذكور كدهاي ذيل شامل صنايع بسته بندي فلزي مي گردد.
رديف كد محصول شرح محصول
1 28991240 انواع ظروف فلزي جهت بسته بندي وحمل كالا
2 28991241 بشكه فلزي
3 28991242 سطل فلزي
4 28991243 قوطي فلزي
5 28991244 جعبه فلزي
6 28991248 درنوشابه (طشتك)
7 28991261 گالن فلزي
8 28991262 ظروف حلبي
9 28991281 ظروف بهداشتي موادغذائي
همچنانكه ملاحظه مي شود قوطي غذائي از ورق حلب به صراحت تعريف نشده ولي مي تواند بسته به تفسيركاربر، مشمول يكي از رديفهاي 4 ، 8 و 9 گردد .
سازگاري باشرايط زيست محيطي:
صنعت قوطي سازي ولاك و چاپ داراي حداقل مشكلات زيست محيطي است چون ورق حلب در مرحله چاپ ولاك نيازي به شستشو با مواد شيميائي ندارد ضمن آنكه فرآيند چاپ ولاك نيز با غلطك وكليشه انجام شده وسوخت كوره پخت نيز ، گاز مي باشد. عمل دوخت بدنه هم بعلت از رده خارج شدن سيستم لحيم ، با روش جوش با مقاومت الكتريكي انجام مي شود واتصال سروكف نيز از طريق فشردگي است . بدين ترتيب ميزان آلودگي ايجاد شده به حداقل كاهش يافته است.
بازيافت قوطي :
از جمله مزاياي قوطي فلزي بخصوص قوطي غذائي سهولت بازيافت آنست به نحوي كه امروزه در كشورهـاي پيشرفتـه از 50% تا 70% قوطـي مصـرف شده بازيافـت مي گردد ولي متاسفانه درايران هنوز اقدام منسجمي در اين مورد نشده وجادارد كه با حمايت مسئولين محترم اقدامات تحقيقاتي در اين زمينه در كشور صورت پذيرد البته باز يافت بصورت سنتي در بسياري از شهرها توسط شهـرداري و افـراد متفرقـه صـورت گرفتـه و بـه نوعي در سيكل بازيافت طبيعي قرار مي گيرد.
ليست توليد كنندگان قوطي غذائي
همچنانكه قبلا” گفته شد تعداد واحدهاي سازنده قوطي غذائي در قبل از انقلاب محدود وبا ظرفيتهاي كم و خطوط توليد غير مدرن بوده است ولي پس از انقلاب بدليل افزايش تقاضا جهت قوطي ضمن بازسازي ، تكميل ، جايگزيني و توسعه خطوط توليد در واحدهاي قديمي تعدادي واحدهاي جديد نيز ايجاد شده اند كه بعلت به روز نبودن ظرفيتها و نيز عدم اطلاع از تعدادي از توليد كنندگان نام كليه واحدها در اين ليست نمي باشداما آنچه ، مسلم است واحدهاي عمده كه حدود 90% بازار قوطي كمپوت وكنسرو را در اختيار دارند تا رديف 25 ليست ميباشند.
نام واحد ظرفيت به تن محل استقرار
1- شركت صنايع بسته بندي ايران 17500 تهران
2- شركت صنايع بسته بندي مشهد 6000 مشهد
3- شركت صنايع بسته بندي تبريز 3400 تبريز
4- شركت ايران قوطي 4856 قزوين
5- شركت زاگرس 2550 كرمانشاه
6- شركت مهرآذر 6000 قزوين
7- شركت خوش نهال 1600 مشهد
8- شركت گلشيد 1675 تهران
9- شركت نظري 1200 تهران
10- شركت كشت وصنعت ماريان 1675 تهران
11- شركت كارخانجات اتكا 1560 تهران
12- شركت آتاكو 1760 تهران
13- شركت روغن نباتي پارس --- تهران
14- شركت فر 400 تهران
15- شركت قوطي خراسان 1675 مشهد
16- شركت تماته (خوشاب) 2050 مشهد
17- شركت بسته بندي جام 1480 مشهد
18- شركت وحيد حلب --- تبريز
19- شركت حلب بهداشتي تبريز --- تبريز
20- شركت سراب حلب --- سراب
21- شركت بسته بندي طوس --- مشهد
22- شركت پژوهش 3000 قزوين
23- شركت بسته بندي ايران نسترن 1420 تهران
24- شركت تنگه نور 2500 تهران
25- شركت پشتكار قوطي تبريز 4620 تبريز
26- شركت قوطي سازي حوا 720 قزوين
27- شركت صيد و كنسرونمونه 2350 بندانزلي
28- شركت مارگارين 369 تهران
29- شركت ميلاد تنگستان 480 تهران
30- شركت انشاءاله بشارتي وشركاء 427 تهران
31- شركت حسين اندرخوريامچي 250 تهران
32- شركت توان توليد 135 تهران
33- شركت ماشاءاله سيف ربيعي ومحودنظري 825 تهران
34- شركت علي اصغرجهانگشت جوان 474 تهران
35- شركت حسن خاكامن وابوالقاسم زمانيها 790 تهران
36- شركت بسته بندي پيمان 360 تهران
37- شركت قوطي سازي دهقان 1900 تهران
38- شركت قربانعلي رحيمي خاتوني 180 تهران
39- شركت بسته بندي بهنام كوشا 300 تهران
40- شركت محمدعلي زمام 190 تهران
41- شركت قوطي سازي شيخ حسني 360 تهران
42- شركت دماوند فلز 140 تهران
43- شركت مبين طوس 800 تهران
44- شركت تعاوني 36 قزوين 500 قزوين
45- شركت حميدرضا لطفي 750 همدان
46- شركت مادا 960 اروميه
47- شركت محمدحسين محمدي پور 100 تبريز
48- شركت احمد نجفي 225 تبريز
49- شركت بسته بندي يزد 2000 يزد
50- شركت قربانعلي رحيمي خاتوني 180 تهران
51- شركت جم قوطي ابهر 1000 ابهر
52- شركت قوطي فلزي شيراز 300 شيراز
53- شركت خوشفرم 600 يزد
-----------------------------------------------
جمع 84586 تن
لازم به توضيح است در سالهاي اخير ماشين آلات جديدي جهت ساخت انواع قوطي غذائي يعني قوطيهاي 1000 ، 500 ، 330 ،200، 175 ، 70 گرمي و قوطي نوشابه در شركتهاي قوطي ساز از جمله شركتهاي ايران قوطي ، صنايع بسته بندي تبريز و خوشنهال نصب ويا درحال نصب است كه عملا” ظرفيت توليد به حدود 120000 تن خواهد رسيد كه اين ميزان معادل حداقل 1.4 ميليارد عدد قوطي غذائي در انواع مختلف خواهد بود.
پراكندگي واحدهاي سازنده قوطي غذائي در كشور
با بررسي محل استقرار واحدهاي فوق الذكر در كشور ملاحظه مي شود كه واحدهاي قوطي ساز اساسا” در شهرهاي تهران ، مشهد، تبريز وقزوين مستقر مي باشند وشهرهاي كرمانشاه ، اروميه وسراب هم هريك داراي يك واحد قوطي سازي اتوماتيك بوده و واحدهاي مستقر درساير شهرهاي كشور مطرح نمي باشند. ضمنا” بايد توجه داشت از آنجاكه ورق حلب مورد نياز اين گروه صنعت مي بايست الزاما” لاك زده باشد وامروزه اكثرا” چاپ هم مي شوند لذا واحدهاي لاك و چاپ روي فلز كشور نيز در شهرهاي تهران ، مشهد، تبريز وقزوين مستقرند.
متوسط عمر ماشين آلات موجود :
درصنعت قوطي سازي ماشين بدنه ساز اساسي ترين قسمت خط توليد محسوب شده ودرطي سالهاي دوران سازندگي نسبت به جايگزيني خطوط فرسوده ونيز درسالهاي اخير نسبت به واردات خطوط جديد قوطي سازي اقدام شد. لذا با عنايت به واردات تعدادي خطوط دست دوم ميانگين عمر ماشين آلات مـوجـود در واحدهاي بزرگ حدود 10 سال برآورد مي گردد به هرحال تكنولوژي ساخت قوطي غذائي در كشور با تكنولوژي روز مطابق است وخوشبختانه از اين نظر كمبودي نيست.
ميزان اشتغال :
در اين صنعت بدليل اتوماسيون واحدهاي بزرگ ميزان اشتغال نسبت به بسياري از ساير گروههاي صنعت كمتر است ولي در عوض اكثريت آنها در سطح ديپلم و بالاتر مي باشند به هرحال ميزان اشتغال ايجاد شده بطور مستقيم حدود 3000 نفر برآورد مي گردد.
ارزبري ومقايسه قيمتهاي داخلي وخارجي :
همچنانكه قبلا” گفته شد قوطي غذائي كالائي است كاملا” وابسته به خارج وسهم مواد داخلي آن بسيار ناچيز وقابل اغماض است و از آنجاكه هنوز در كشور توليد احجام كوچك قوطي چندان مطرح نيست (اگرچه قالبها وتجهيزات لازم جهت توليد قوطي در احجام كوچك وارد شده و درمرحله توليد آزمايشي وشروع عرضه به بازار است) اساس توليدات كشور را مي توان به چهار گروه قوطي200، 330 ، 500 و1000 گرمي تقسيم نمود كه نياز ارزي هريك بدين قراراست
نوع قوطي ارزبري به دلار ارزش قوطي وارداتي ارزش ريالي ارزش ريالي
به دلار بدون كارتن باكارتن
200 گرمي 043/0 12/0 490 520
330 گرمي 047/0 13/0 550 580
500 گرمي 055/0 15/0 620 650
1000گرمي 08/0 22/0 900 968
ارزش افزوده قوطي غذائي
ارزش افزوده اين گروه از صنعت حدود 25% است . اضافه مي شود در شركتهاي بزرگ توليدكننده كالاي مذكور بدليل اتوماتيك بودن خطوط توليد سهم نيروي انساني در ارزش افزوده نسبت به بسياري از توليدات ديگر پائين تر است.
ارزش توليدات سال 79 :
با عنايت به آمارتوليد سال مذكور و ارزش هر عدد قوطي يك كيلوئي ، ارزش قوطي هاي توليد شده درسال 79 حدود 432 ميليارد ريال مي باشد كه نسبت آن به كل ارزش توليد همان سال برابر 00256/0 مي باشد.
آمار توليد قوطي كمپوت وكنسرو :
توليد قوطي كمپوت و كنسرو اگرچه تابع تقاضاست ولي بعلت وابستگي شديد آن به خارج جهت تامين مواد اوليه در سالهاي گذشته كه ارز آن مي بايست توسط دولت تامين مي شد سيرصعودي و نزولي شديدي داشته ولي پس از آزاد شدن واردات و مشخص شدن راه كار وسهولت امكان تامين مواداوليه سيرصعودي يافته وپيش بيني مي گردد چنانچه مساعدتهاي لازم با عنايت به مشكلاتي كه اين رشته از صنعـت في نفسه با آن روبروست ( مثل فصلي بودن مصرف و وابستگي شديد به واردات تقريبا” كل مواد اوليه وماشين الات وقطعات يدكي ) به عمل آيد روند توليد به مراتب افزايش خواهد يافت.
به هرحال طبق آمار موجود وضعيت توليد در سالهاي گذشته براساس معادل قوطي يك كيلوئي بدين قرار است.
سال ميزان توليد به ميليون عدد
63 6/236
64 4/201
65 4/197
66 114
67 4/177
68 5/144
69 308
70 8/422
71 4/440
72 4/396
73 6/437
74 7/386
75 394
76 400
77 430
78 450
79 480
بحث عرضه وتقاضاي قوطي :
همچنانكه ذكر شد توان بالقوه توليد قوطي غذائي در كشور بيش از4/1 ميليارد عدد قوطي در هر شيفت است بنابراين درصورت نياز با افزايش شيفت مي توان حداقل دوبرابر اين رقم توليد نمود اما چون مواد اوليه آن كلا” وارداتي است رسيدن به اين ارقام از توليد ، نياز به تامين نقدينگي لازم وبرنامه ريزي دارد كه لازمه آن ارتباط نزديك قوطي ساز وكمپوت وكنسروساز است.
از آنجاكه طي سالهاي گذشته بجز چند مورد در دهه 60 ويكي دو مورد در دهه اخير قوطي به كشور واردنشده لذا با عنايت به آمار توليد موجود نياز واقعي در حدود 500 ميليون عدد (معادل قوطي يك كيلوئي )برآورد مي گردد.
واردات قوطي :
بجز سال 62 كه مقاديري قوطي توسط اتحاديه كمپوت وكنسرو خراسان ، بازرگاني پارس ، شركت بهكو وشركت ايران تك به كشور وارد شد ديگر تقريبا" هيچ مجوز ورود قوطي (حلبي) صادر نشده وچند موردي كه قوطي وارد شده يا بصورت ورود موقت ويا در احجام كوچك ( آن موقع ساخته نمي شد) بوده وبه هرحال كلا" جهت بسته بندي محصولات صادراتي وارد وپس از پرشدن صادر شده است.ضمنا" چون تعرفه 7310 شامل انواع منبع . چليك. بشكه . پيت . قوطي و ظروف همانند براي هر گونه مواد (باستثناي گازهاي فشرده يا مايع شده ) مي باشد لذا آمار واردات مندرج در كتاب واردات گمرك ايران جهت قوطي غذائي قابل استناد نمي باشد.
صادرات قوطي :
قوطي خالي فلزي بعلت حجيم بودن ، احتمال آسيب ديدن در حمل ونقل هاي طولاني ونيز كثرت تعداد موردنياز معمولا" جنبه صادراتي ندارد چون هزينه بسته بندي و حمل آن به نسبت ارزش كالا بالا بوده و مقرون بصرفه نيست بدين جهت اكثر كشورها خود ، نيازشان را تاميـن مي كنند و كمتر ، كشورها نسبت به توليد آن جهت صادرات اقدام مي كنند مگر قوطيهاي خاص و گران قيمت مثل قوطي دئودورانتها و همچنين قوطيهاي آلومينيومي نوشابه (بعلت گراني تكنولوژي توليد) . ازجمله كشورهاي محدود صادركننده قوطي مي توان تركيه ويونان را نام برد.
بنابراين بايد توجه داشت كه قوطي بعنوان ظرف بسته بندي كالا بصـورتهاي مختلف صـادر مي گردد ولي درهيچ كجا نامي از آن برده نمي شود لذا ارائه آمار صادرات قوطي خالي مقدور نيست ودرصورت وجودهم بسيار محدود وقابل اغماض است.
مشكلات صنعت قوطي غذائي در ايران:
همچنانكه توضيح داده شد خوشبختانه با ورود خطوط جديد ومدرن قوطي سازي به كشور از نظر تكنولوژي مشكلي نيست وساير مسائل را مي توان بدين شرح خلاصه نمود.
1- حساسيت لاك :
لاك مصرفي دراين صنعت از حساسيت بالائي برخوردار است چون طبق اعلام توليدكنندگان حداكثر زمان نگهداري درشرايط ايده آل (20 درجه سانيتگراد) مدت 6 الي 8 ماه وبعضا” يكسال است درحاليكه باعنايت به مشكلات مربوط به سيستم بانكي ، حمل ، توقف بعضا” طولاني در گمرك آنهم درشرايط نامساعد ونيز نگهداري در انبار بعنوان ذخيره ، گاه زماني لاك به خط توليد مي رسد كه شايد كيفيت خود را از دست داده باشد در حاليكه يكي از مهمتريــــن شاخصه هاي تعيين مرغوبيت قوطي ، كيفيت لاك ونحوه پوشش آن روي ورق است.
2- عدم تطابق دانش فني كاربران با سطح تكنولوژي ماشين آلات :
اين مساله ضمن كاهش راندمان گاها” باعث كوتاهي عمر ماشين آلات و بالارفتن ميزان مصرف قطعات يدكي گرديده است.
پيشنهادات
با عنايت به مطالب مطرح شده و تجربيات كسب شده طي سالهاي گذشته پيشنهاداتي به شرح ذيل مطرح ميگردد.
1- كمك به ايجاد يك تشكل از توليد كنندگان قوطي وحلب غذائي تحت عنوان تعاوني ، سنديكا ، انجمن وياهرنام ديگري به منظور تجمع نيروها وامكان برنامه ريزي جهت رشد اين صنعت و همچنين ايجاد ارتباط نزديك با سنديكاي توليدكنندگان كمپوت وكنسروالبته با عنايت به تجربيات مربوط به تعاونيهاي قوطي سازي كه قبلا” ايجاد شده وعملا” با شكست روبرو گرديده است.
2- تشكيل كلاسهاي آموزشي جهت پرسنل فني شركتهاي توليد كننده قوطي غذائي و كمپوت و كنسرو و تدريس اين كلاسها توسط اساتيد دانشگاه ودرصورت لزوم مدرسين خارجي جهت بالابردن دانش فني كاركنان ونيز ايجاد تسهيلاتي جهت بازديد منتخبين آنها از كارخانجات و نمايشگاههاي مربوط به قوطي سازي .
3- شفاف شدن تعاريف مربوط به هر محصول در سيستم ISIC به منظور جلوگيري از اعمال سليقه ها ودرنهايت داشتن اطلاعات صحيح.
4- تاكيد و تلاش درجهت تامين هزينه هاي مربوط به مطالعه وبررسي امكانات بازيافت قوطي دركشور توسط تيمي متشكل از اساتيد و متخصصين فن.
5- اجراي بررسي همه جانبه كالاهاي منتخب بصورت تيمي توسط كارشناسان به عنوان يك پروژه در ازاي دريافت دستمزد متناسب .
تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.
محمد ولي ناصح
اسفند ماه 1380
منابع و ماخذ
1- كتاب علم بسته بندي فلزي تهيه شده توسط اداره آمار و پشتيباني ستاد مشترك سپاه
2- كنكاشي در صنعت قوطي غذائي تهيه شده توسط آقاي مهندس هاشمي سال 71
3- گزارش خلاصه اي در مورد قوطي ، تهيه شده توسط شركت ايران قوطي
4- گزارش مربوط به سابقه قوطي سازي درايران تهيه شده توسط آقاي حميدي شركت فر
5- بررسي صنعت كمپوت و كنسرو تهيه شده توسط آقاي مهندس اميري سال 70
6- يادداشتها وتجربيات شخصي اينجانب
فهرست مندرجات :
1- پيشگفتار صفحه 1
2- جايگاه صنعت بسته بندي در جهان وايران صفحه 2
3- تعريف بسته بندي فلزي صفحه 2
4- تاريخچه ساخت قوطي صفحه 3
5- خصوصيات قوطي فلزي صفحه 7
6- مواد لازم جهت ساخت قوطي صفحه 8
7- روشهاي توليد صفحه 12
8- وضعيت استاندارد صفحه 14
9- كد ISIC صفحه 15
10- سازگاري با شرايط زيست محيطي صفحه 17
11- ليست توليد كنندگان قوطي غذائي صفحه 18
12- ارزبري و مقايسه قيمتهاي داخلي وخارجي صفحه 21
13- آمار توليد قوطي كمپوت وكنسرو صفحه 21
14- مشكلات صنعت قوطي غذائي در ايران صفحه 23
15- پيشنهادات صفحه 25
16- منابع وماخذ صفحه 27